Bost urte zu gabe, Juan Luis Isasi, Etxahun bertsolariaren gisako bizitzen zaindari

MUGA GOGOAN

Badira arrastoa uzten duten irakasleak. Denok dugu bat edo beste gogoan. Sinatzen duenarentzat, ordea, bat berezia izan zen: Juan Luis Isasi Urien. Joan den abuztuaren 27an bost urte bete ziren, azkar eta saminki, hil zen egunetik. Euskararekiko grina zuen irakasleak, COUn, 400 orrialdeko dosier bana ematen zion ikasle bakoitzari. Horretan joaten zitzaion bokazioa. Berak egina zen, orrialde bakoitza ikasleekin lortu beharreko helburu bat. Gaur egun inork ez du halakorik lantzen ezagutzak transmititzeko. Mertxe Loizateren alarguna, Alekseiren aita eta Pedro Joseren anaia, 2016ko abuztuaren 28an, larunbata, agurtu zuten hiletan. 68 urte besterik ez zituen. Dosier hura da idazten duenak garai hartatik gordetzen duen dokumentu bakarra: altxor baten pare.

Juan Luis Isasi Urien. HITZEZ ETA AHOTSEZ

Irakasleak bere eskuz oharrak eginda zituen orrialdeetako batek Pierre Topet zuberotarraren, Etxahunen, figura nabarmentzen zuen. Iparraldekoa, bera bezala, irakaslea izan zen. Etxahunea ezizena hartu zuen, jaiotetxearen izenetik. Eta hortik efemeride bat eta gehiago jakiteko gogoa. 2026an 240 urte beteko dira Pierre jaio zenetik, bertsolaritzaren tradizioko izen handietako bat. Barkoxen, Zuberoan, jaio zen 1786an, eta 1862an hil. Haren bizitza familia-gatazkek, auziek, pobreziak, kartzelak, delitu-akusazioek eta gatazka pertsonalek zeharkatu zuten.

CHAHO

Etxahun, ordea, euskalduna ere izan zen, eta, garaia iritsi zenean, bere bertsoak erabili zituen bizitza publikoan esku hartzeko. 1849an Agustin Chaho politikari errepublikanoaren alde egin zuen, hemen berak bere eskuz sinatzen zuen bezala idatzita, eta zenbaitentzat euskal nazionalismoaren aitzindaria izan zen. Atharratzen jaio zen 1811n, eta Baionan hilko zen 1858an. Bertsolariak bere lagunaren hauteskunde-kanpainan parte hartu zuen Musde Chaho konposizioarekin. Bertan, hautagaia jende xehearen defendatzaile gisa aurkezten zuen, klase agintarien aurrean.

Bien arteko harremana bereziki esanguratsua da. Chaho kazetaria, idazlea, historialaria, filologoa eta ekintzaile politikoa izan zen. Ideia aurrerakoiak zituen errepublikanoa, ezkerrerantz orientatua, 1848ko Iraultzaren ondoren Ipar Euskal Herriko bizitza politikoan parte hartu zuen. Baionako udaleko zinegotzia, Behe Pirinioetako Kontseilu Nagusiko kidea eta Ariel egunkari errepublikanoaren sortzailea izan zen. 1848ko iraultza ere gidatu zuen Baionan, eta, ondoren, erbesteratu egin behar izan zuen 1851ko estatu-kolpe bonapartistaren ondorioz.

Apunteak. IBAN GORRITI

1849ko Frantziako hauteskunde legegileetan, Chahok aparteko babesa aurkitu zuen Zuberoan. Han botoen %87 lortu zuen, eta departamentu osoan hautatutako azken hautagaiarengandik 130 boto eskasera geratu zen. Kanpaina, gainera, bozketa baino astebete lehenago izandako zirkulazio-istripu larri batek baldintzatu zuen; hainbesteraino, non zenbait egunkarik haren heriotzaren berri ere eman baitzuten.

Testuinguru horretan agertzen da Etxahun. Bertsolariak Musde Chaho idatzi zuen, hautagaiaren aldeko botoa eskatzeko poema politikoa, eta “jende xehearengandik hurbil egotea” nabarmentzen zuen, azaldu zutenez. Konposizioak klase agintariekiko distantzia ere azpimarratzen zuen, tartean “noblezia, kleroa eta burgesia aberatsa”. Ez zen bere lan autobiografikoaren barruko pasarte isolatua. “Etxahuni egotzitako corpusa berrogei kantu inguruk osatzen dute, eta norberaren bizitzari buruzko konposizioak, satirak, abagune jakinetarako bertsoak eta eduki politikoko poemak uztartzen ditu”, baloratu dute ikertzaileek. Haren ekoizpenean erregistro ezberdinak izan ziren, “minaren eta autobiografiaren poesiatik poesia satirikoraino eta testu politikoetaraino”. 1849ko Musde Chaho eta 1850eko Musde Renaud azken esparru horretakoak dira.

Dimentsio autobiografikoa bereziki garrantzitsua da haren figura ulertzeko. Etxahunek bere zoritxarrak bertso bihurtu zituen, eta bere buruaren ikuspegi bat utzi zuen, sufrimenduak, erresuminak eta besteek jazarria izan zelako sentipenak markatua. Mundian malerusik, Bi berset dolorusik, Urxaphal bat edo Etxahunen bizitzaren kantoria bezalako konposizioetan bere bizitzako pasarteak eta gatazka pertsonalak kontatu zituen. Benito Lertxundik ezagun egin zuen Maria Solt eta Kastero pieza herrikoiaren egilea ere izan zen.

Euskalzalearen bizitza oso goiz markatu zuten arazoek. Pierre ondasunak zituen eta etorkizunerako itxaropenak zituen familia batean jaio zen, baina harreman sentimentalek eta oinordetzaren inguruko liskarrek bere senideen aurka jarri zuten. 1821ean borroka bortitz batean parte hartu zuen, eta gizon bati aizkoraz buruan jo zion. Kartzelan sartu zuten, eta lehen espetxe-esperientzia hura urteetan luzatu zen, zigorren, behin-behineko espetxeratzeen eta ihes baten artean.

Sei urte geroago, bere biografiako pasarte ilunenetako bat gertatu zen. Dominique Etchegoyen izeneko gizon bati tiro egin zioten erromeria batetik bueltan zela. Zurrumurruek Etxahun seinalatu zuten, eta haren emaztearen maitalea zela “uste zuen” gizona akabatzeko ustezko saiakerarekin lotu zuten. Akusazioak oso urrun egin zuen, eta heriotza-zigorra ere eskatu zuten harentzat. Hala ere, “Etxahun azkenean absolbitu egin zuten, froga faltagatik”. Pasartea haren kondairaren parte bihurtu zen, eta gerora bere bertsoetan ere jaso zuen.

Etxahun.

Ia bi hamarkada geroago, haren bizitza berriro gurutzatu zen justiziarekin. Familiaren ondasunak berreskuratzeko ahaleginean, iruzurrezko eragiketa bat egin zuen notarioaren aurrean, beste pertsona bat bere anaia balitz bezala aurkeztuta. Prozesuak hamar urteko behartutako lanen zigorra ekarri zuen hasieran. Ondorengo berrikuspenen ostean, zigorra murriztu egin zuten, eta Etxahun kartzelan sartu zen azkenean 1846ko otsailean. 1847ko abenduan atera zen.

Askatasuna berreskuratu zuenean, egoera ekonomikoa larria zen. Bere bertsoak saltzetik eta hainbat lanetatik bizi izan zen, bitartean haren izena Zuberoan barrena bertsolari ezagun baten gisa zabaldua baitzegoen. Orduan, bere bizitzako azken tarte horretan, haren jarduera poetikoak dimentsio politiko nabarmenagoa ere hartu zuen.

SANTA GRAZIN IRAKASLE

Ondorengo ibilbidea ere ez zen lasaia izan. 1850ean iloba bat ondasunez jabetzen saiatu zen, eta buruan kolpatu zuen zeraman armak huts egin ondoren. Etxahunek eraso hura pistola batekin jaso zuenean, begi bat galdu zuen. Azken urteetan muturreko pobrezian bizi izan zen, eta Santa Grazin irakasle aritu zen. 1862ko urtarrilaren 17an hil zen.

Haren ondare literarioa ere ez da osorik iritsi gaur egunera. Hainbat iturrik jasotako familiaren tradizioaren arabera, senideek hil baino pixka bat lehenago erre egin zituzten bertso ugari biltzen zituen koadernoak. Horren ondorioz, haren ekoizpenaren zati bat galdu egin da, eta ezagutzen den corpusa ezinbestean osatugabea da. Koadernoen erreketa, gainera, hainbat bertsioren artean geratu da, penitentzia egiteko balizko borondatearekin edo erlijioso baten gomendioarekin lotuta.

Haren biografia aztertu dutenek uste dute XIX. mendeko bardo suletar hura “figura deseroso bezain berezia izan zela: ez zuen bere bizitza bakarrik kantatu; harekin hartu zuen parte”. Erreportajearen hasieran gogora ekarritako Juan Luis Isasi Urien irakasle durangarraren kasuan, konpromiso hura beste modu batean adierazi zen: euskararen defentsan eta irakaskuntzan, bokazioa eta bizitza eskaini zizkion zeregin horretan. Gogoan, Juanlu! Eskerrik asko dan danagatik, lagun.